Yayın Özeti

Hediye Levent'in sunuculuğunda ve konuk Töre Sivrioğlu ile gerçekleşen bu bölümde, 3 ve Tanrı Ortadoğu'yu Yarattı serisinin alt başlığı olan Seyyahların Gözünden Ortadoğu programının ikinci bölümünde Müslüman seyyahlar ele alındı. Program, geçen haftadan kalan bir kitap önerisiyle başladı: Marc Van De Mieroop'un Antik Yunan'dan Önce Felsefe: Eski Babil'de Hakikat Arayışı adlı eseri.

Töre Sivrioğlu, Müslüman seyyahların genel karakteristiğini anlatarak konuya giriş yaptı. Yunan ve Roma seyyahlarından farklı olarak, Müslüman seyyahların İslam egemenliği dışındaki topraklara (özellikle Avrupa'ya) gitmekte isteksiz oldukları, yabancı dil (özellikle Avrupa dilleri) öğrenmeye karşı bir direnç gösterdikleri ve seyahatlerini büyük ölçüde Müslüman coğrafyasıyla sınırlı tuttukları belirtildi. Bu durumun arkasında, kendini üstün görme, dışarıdan bir şey alma ihtiyacı duymama ve genel bir ilgisizlik gibi nedenlerin yattığı düşünülüyor.

Programda kronolojik sırayla birçok önemli Müslüman seyyah ve coğrafyacı tanıtıldı. İlk olarak, 10. yüzyılda yaşamış ve Mürûcü'z-Zeheb (Altın Bozkırlar) adlı eserin yazarı Mesudi'den bahsedildi. Onun, Müslüman dünyasının Herodot'u olarak anılabileceği, eserinin tarih, coğrafya ve etnolojiyi akıcı bir dille birleştirdiği vurgulandı. Ankara Okulu Yayınları tarafından tam metin olarak Türkçeye kazandırılan bu eserin, sansürsüz ve orijinal metne sadık bir çeviri olduğu ifade edildi.

Diğer önemli isimler arasında İbn Hurdazbih, İbn Havkal ve İdrisî sayıldı. Bu seyyahların eserlerinin birbirinin tekrarı niteliğinde olabildiği, ancak temel klasikler oldukları belirtildi. Ramazan Şeşen'in bu alandaki çevirilerine değinildi.

Orta Çağ İslam dünyasının dünya haritaları ve coğrafi anlayışı üzerinde duruldu. Bu haritaların güneyi yukarıda, kuzeyi aşağıda gösterdiği, bunun muhtemelen Mekke'yi yukarıda konumlandırma isteğinden kaynaklandığı aktarıldı. Dünyanın şekli konusunda (düz mü yuvarlak mı olduğu) Müslüman dünyasında net bir fikir birliği olmadığı, Gazali gibi düşünürlerin bu tartışmaları bilime bırakma yönünde görüş bildirdikleri anlatıldı. Coğrafi bilginin kuzey yarımküreyle sınırlı kaldığı, ekvatorun güneyinin yaşanılmaz sanıldığı ifade edildi.

Programın önemli bir bölümü, 14. yüzyılda yaşamış Faslı seyyah İbn Battuta'ya ayrıldı. Onun, hac farizası için çıktığı yolculuğun neredeyse ömrünü kapsayacak şekilde genişlediği, Çin'den Kuzey Afrika'ya, Anadolu'dan Hindistan'a kadar çok geniş bir coğrafyayı dolaştığı ve bu ölçekte bir seyahati ancak coğrafi keşifler dönemindeki gezginlerin geçebildiği vurgulandı. İbn Battuta'nın Maliki kadısı olması nedeniyle gittiği yerlerde saygı gördüğü, yanında bir kafileyle gezdiği ve gözlemlerinin güvenilir ve ayrıntılı olduğu belirtildi. Seyahatnamesinin, özellikle 14. yüzyıl Anadolu'su için etnik yapı, beylikler, ekonomik ve sosyal hayat hakkında vazgeçilmez bir kaynak olduğunun altı çizildi.

Diğer seyyahlar arasında, Endülüslü Gırnatalı'nın anlatıları üzerinden Müslümanların Amerika'yı keşfi iddialarına kısaca değinildi ve bu iddiaların kanıtlarının zayıf olduğu ifade edildi. 10. yüzyılda İran'ı gezen Ebu Dülef'in seyahatnamesinin, İran'ın kırsalında hala Zerdüşt inanışların yaygın olduğunu gösterdiği aktarıldı. Abbasiler tarafından İdil Bulgarlarına gönderilen İbn Fadlan'ın seyahatnamesinin ise hem bir devlet görevi hem de ilginç gözlemler içerdiği, hatta 13. Savaşçı filmine konu olduğu söylendi.

Müslüman seyyahların motivasyonlarında hac vazifesinin merkezi olduğu, bu uzun yolculuk sırasında başka yerleri de görme ve ticaret yapma fırsatı buldukları anlatıldı. Hanlar gibi konaklama sistemlerinden, yol güvenliğinden ve tüccar haklarının korunmasından bahsedildi. Seyyahların aynı zamanda piramitler, Palmira, Sasani kalıntıları gibi eski medeniyetlerin izlerini de gezip kaydettikleri belirtildi.

Programın son bölümünde izleyicilerden gelen sorular yanıtlandı. Seyyahların objektifliği, seyyah-kaşif ayrımı, Çinli seyyahların bakış açısı, Vikinglerin Ortadoğu'daki varlığı, Haçlı seferlerine dair seyahatnameler ve oryantalizm kavramı üzerine kısa değerlendirmeler yapıldı. Oryantalizmin, genelde sanıldığının aksine, Doğu'ya yönelik bir aşk ve hayranlık (bazen hastalıklı boyutta) olduğu vurgulandı.

Program, Töre Sivrioğlu'nun kitaplarının ve Asos'ta düzenlenen tarih-felsefe kampının hatırlatılması, izleyici mesajlarının okunması ve yeni yıl dilekleriyle sona erdi.