Yayın Özeti

Hediye Levent ve konuğu gazeteci-yazar Perwer Armed, İran'daki Kürt siyasi ve silahlı hareketlerine dair serinin ikinci bölümünü gerçekleştirdi. İlk bölüme gelen olumlu tepkiler nedeniyle serinin bölüm sayısının artırılabileceği belirtildi.

Perwer Armed, İran Kürdistanı'nın dil, mezhep ve inanç açısından büyük bir çeşitliliğe sahip olduğunu vurguladı. Bölgede Sünni ve Şii Kürtlerin yanı sıra Yaresan (Ehli Hak) inancına mensup toplulukların iç içe yaşadığını, Kurmanci, Sorani ve Kelhuri gibi farklı lehçelerin konuşulduğunu aktardı. Bu çeşitliliğin, Kürtlerin bölgenin en eski halklarından biri olduğunun bir göstergesi olarak değerlendirildiği ifade edildi.

Tarihte bir Kürt devletinin kurulamamasının nedenleri tartışıldı. Osmanlı ve Safevi (İran) imparatorlukları arasında kalmanın ve 1639 Kasr-ı Şirin Anlaşması ile Kürdistan coğrafyasının ikiye bölünmesinin en önemli faktörler olduğu belirtildi. Ayrıca, dağlık ve engebeli coğrafyanın da merkezi bir yapılanmayı engellediği vurgulandı.

Haritalar eşliğinde, İran'da Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı Batı Azerbaycan, Kürdistan, Kirmanşan ve İlam eyaletlerinin demografik yapısı anlatıldı. Horasan bölgesine sürgün edilmiş Kürt topluluklarından da bahsedildi.

İzleyicilerden gelen bir soru üzerine, Şii Kürtlerin tamamının İran rejimini desteklediği yönündeki genel kanının doğru olmadığı, siyasi tercihlerin mezhepten çok başka faktörlere bağlı olduğu ifade edildi.

Yaresanlar ve konuştukları Kelhuri lehçesi hakkında bilgi verildi. Kapalı toplum yapıları nedeniyle dillerini koruyabildikleri ve Kelhuri'nin çok eski bir dil grubuna ait olabileceği değerlendirmesi yapıldı.

Siyasi tarihe girişte, 19. yüzyılın başlarından itibaren Kaçar Hanedanı'na karşı gelişen Kürt isyanlarından, özellikle Şeyh Ubeydullah Nehri ve Simko (İsmail Ağa Şikak) ayaklanmalarından bahsedildi. Rıza Şah Pehlevi döneminde uygulanan asimilasyon politikalarına (Kürtçe yasağı, kıyafet yasakları) değinildi ve bu politikaların Mustafa Kemal'in Türkiye'sinden etkilenerek hayata geçirildiği bilgisi paylaşıldı.

II. Dünya Savaşı yıllarında İran'ın işgali sonrası oluşan otorite boşluğunda, 1942'de Mahabat'ta J.K. (Kürt Diriliş Cemiyeti) adıyla bir örgütün kurulduğu anlatıldı. Bu örgütün daha sonra İran Kürdistan Demokrat Partisi'ne (İKDP) dönüşeceği bilgisi verilerek, detayların bir sonraki programa bırakıldığı belirtildi.

Bakur (Türkiye) ve Rojhilat (İran) Kürtleri arasındaki tarihsel ilişkiler ele alındı. Türkiye, İran, Irak ve Suriye arasında Kürt hareketlerine karşı işbirliği anlaşmaları olduğu, ancak 1942'de üç sınırın kesiştiği bir bölgede (Üç Sınır Anlaşması) Kürt aydın ve aşiret reislerinin bir araya gelerek ortak mücadele kararı aldığı aktarıldı.

Son olarak, Perver'in Dr. Sadık Şerefkendi suikastını ve İran Kürdistanı tarihini anlattığı Mikonus adlı kitabından ve ileriki programlarda faydalanılabilecek Celal Talabani ve Mesut Barzani'nin anı kitaplarından bahsedildi. Bir sonraki programın, J.K.'nın kuruluş bildirgesi ve İKDP'ye dönüşüm süreci üzerine olacağı duyuruldu.